Tıbbın “norm” sorunu

Geçen haftalarda verdiğimiz D vitamini örneği, tıbbın bir şeyi ortalamalardan yola çıkarak “norm” kabul etmesine karşılık detayını anlamadığı onlarca örnekten sadece biridir. Üstelik uygulamadaki norm değerlerin çoğu Amerikan yayınlarına dayanarak üretilmiştir, dolayısıyla onların yaşam koşullarının ortalamasını yansıtır. Oysa her ülke sağlıklı vatandaşları üzerinde ölçümler yaparak kendi norm değerlerini oluşturmak zorundadır. Bir Kuzey Avrupa ülkesindeki norm güneşin farklılığını hesaba katarsanız diğer ülkelerden farklı olmalıdır. Mesela beklenenin aksine, Kuzey Avrupa ülkelerindeki ortalama D vitamini değerleri, Afrika’nın birçok bölgesine kıyasla daha yüksek veya daha dengelidir. Güneş ışığının çok daha az olmasına rağmen Kuzey Avrupa’da şiddetli eksiklik oranları düşükken, Afrika genelinde her üç kişiden birinde D vitamini eksikliği görülür.

Kuzey Avrupa’nın D vitamini değeri neden yüksek?

 

Bu farkın açıklaması kolay değildir. Finlandiya ve İsveç gibi ülkelerde süt ürünleri ve sürülebilir yağlara D vitamini eklenmesi zorunlu veya yaygın bir devlet politikasıdır. Ama Kuzey Avrupa’da somon, ringa gibi yağlı balıkların ve morina karaciğeri yağının düzenli tüketimi kan değerlerini yüksek tutar. Ayrıca kış aylarında D vitamini takviyesi kullanımı toplum genelinde yerleşiktir. Buna karşılık Afrika’da yaşayan koyu tenli bireylerde yüksek melanin oranı, cildin güneşten gelen UVB ışınlarını emerek D vitamini sentezleme hızını önemli ölçüde yavaşlatır. Üstelik araştırmalara göre Afrika içinde büyük farklar vardır. Ekvatora yakın Orta Afrika’da değerler daha iyiyken; kentleşmenin arttığı Güney Afrika’da ve kapalı giyim tarzının yaygın olduğu Kuzey Afrika ülkelerinde eksiklik oranları çok yüksektir. Sonuçlar farklı olsa bile değerler arasındaki oynamalar sağlık sorunu olarak ortaya çıkmaz, çıksa bile bu henüz fark edilmemiş bir durumdur.

 

Şimdi konuyu kandan bakılan diğer parametrelere genelleyelim, mesela kolesterolün birkaç puan oynaması, HDL ya da LDL gibi alt gruplarının farklı çıkmasının nereye oturtulacağı da ister istemez bulanıktır. Bu durum kan basıncının birkaç milimetre yüksek ya da düşük olmasından farklı değildir. Çoğu doktor norm bir tek ölçümle bile norm kabul edilen değerin üstünde çıkmasını hipertansiyon olarak kabul ederek ilaç başlar. Oysa gerçek tansiyon değerinin belirlenmesi bile bir sanattır, dinlenmiş halde masa başında oturulmalı, üç kez ölçüm yapılmalı ve daha sonra bunların ortalaması hesaplanmalıdır. Oysa çoğu hastada beyaz önlüğü gördüğünde bile tansiyon belirgin biçimde yükselir, buna beyaz önlük tansiyonu adı verildiğini hatırlıyorum.

 

Biyolojik sistemi ölçmek bir sanattır

 

Beyaz önlük tansiyonu (beyaz önlük hipertansiyonu), bir kişinin kan basıncının doktor muayenehanesi veya hastane ortamında yüksek çıkarken, evde ve günlük yaşamda tamamen normal seyretmesi durumudur. Sağlık kuruluşunda yapılan ölçümlerde tansiyon değerlerinin yüksek çıkması bu durumu işaret eder. Klinik ortamdaki 140/90 mm ve üzeri değerlere karşın günlük hayatta ölçümler 135/85 mm’nin altında kalır. Dolayısıyla yine aynı noktaya geliriz, biyolojik sistemlerde yanıt bu kadar değişkenken, ölçümün bizatihi kendisinin etkisini nasıl dışlayabiliriz? Olasılıkla hiç dışlayamayız.

 

Tam da bundan ötürü herkes kendi kendinin doktoru olmalıdır. Sık sık vurguluyoruz, kendi bedenini iyi tanımak, neyin yeni neyin zaten var olduğunu bilmek ayrı bir beceri, daha doğrusu sorumluluktur. Bu sorumluluktan kaçmanın bedeli ise ağırdır, o zaman tıbbın normları içine hapsedilmeye çalışılan bir denek haline gelmeniz kaçınılmazdır.

 

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Bu site istenmeyenleri azaltmak için Akismet kullanır. Yorum verilerinizin nasıl işlendiğini öğrenin.