İnsanlar bana sağlıklı kalmak için neler yaptığımız özellikle sorarlar. Ben her ne kadar sağlıklı olmak için özel bir çaba sarf ettiğimi söylemesem de gizli bir sırrın ya da takviyenin varlığı hep bir merak meselesi olmuştur. Ortalama bir insan şehirde yaşasa bile vücudunun eksikliğe düşmesi o kadar kolay değildir. Buna karşılık bir sağlık ocağına gidip de mesela D vitamini baktırırsanız düşük olduğunun saptanması da şaşırtıcı olmaz. Bize öğretilen klasik bilgi sadece ellerin ve yüzün güneş alması halinde bile ortaya çıkan D vitamini sentezinin yeterli olacağıdır, ama bulgular bunun tersini gösterir. O zaman geriye iki olasılık kalır, ya makineler yanlış ölçmektedir ya da şehirlerde olan güneş, bizim fark edemediğimiz hava kirliliği nedeniyle sentez için gereken şiddette ultraviyole ışını taşımamaktadır.
Konuyu doğrudan “iller arasında fark var mı” diye yapay zekaya sorduk, “Evet, Türkiye’nin farklı illerinde ölçülen D vitamini değerleri ve eksiklik oranları arasında coğrafi, iklimsel ve kültürel faktörlere bağlı olarak belirgin farklar bulunmaktadır.” yanıtını aldık. Yapay zekanın verdiği kaynakları da inceledik, bazıları bilimsel araştırma, bazıları ise özel hastane siteleri çıktı.
İller ve bölgeler arasındaki farklar
Kış mevsiminin uzun ve sert geçtiği, güneş ışınlarının dünyaya daha dar açıyla ulaştığı illerde eksiklik oranları çok daha yüksek. Örneğin, İzmir’de %30’larda seyreden D vitamini eksikliği oranı, Erzurum’da %80’lere kadar çıkabilmekte. Türkiye’deki kadınlar arasında yapılan ölçümlerde en yüksek şiddetli eksiklik oranı Diyarbakır’da %78,7 görülürken, en düşük oran İstanbul’da %50,5 tespit edilmiş. Benzer şekilde Ege Bölgesi’ndeki illerde ölçülen ortalama değerler, Doğu Anadolu Bölgesi’ndeki illere kıyasla daha yüksek bulunmuş Yağışlı gün sayısının fazla, bulutluluk oranının yüksek olduğu Karadeniz illerinde de (örneğin Trabzon, Zonguldak, Rize) mevsimsel dalgalanmalar çok keskindir ve genel D vitamini ortalamaları düşük çıkmış. Araştırma verilerine göre tablo şu şekilde:
İl Ortalama D Vitamini Seviyesi Şiddetli Eksiklik Oranı (<10 ng/mL) Açıklama
Diyarbakır 14.28 ng/mL (En düşük) %78,7 (En yüksek) Güneşlenme süresi yüksek olmasına rağmen geleneksel giyim tarzı, kapalı alan yaşamı ve beslenme alışkanlıkları nedeniyle en yüksek eksiklik bu ilimizdedir.
Erzurum Ölçüm yapılabilen sınırın altında ~%80,0 Kış mevsiminin çok uzun sürmesi, güneş ışınlarının geliş açısı ve kalın giyinme zorunluluğu eksikliği zirveye taşımaktadır.
Kayseri Orta-Düşük seviye Yüksek risk İç Anadolu iklim özellikleri ve kış aylarının sert geçmesi nedeniyle eksikliğin yoğun saptandığı illerdendir.
Ankara ~18-19 ng/mL Belirgin eksiklik Yoğun plaza/ofis hayatı, kapalı mekan çalışanlarının fazlalığı ve kış aylarının uzunluğu nedeniyle riskli gruptadır.
Antalya ~21 ng/mL Orta Seviye Coğrafi enlem avantajıyla (36° Kuzey) güneşten D vitamini sentezlemeye en uygun ilimiz olmasına rağmen, modern şehir hayatı nedeniyle eksiklik yine de görülmektedir.
İstanbul 22.07 ng/mL (En yüksek) %50,5 (En düşük) Bilimsel çalışmada en “iyi” durumda çıkan il olmasına rağmen, nüfusun yarısında yine de eksiklik (30 ng/mL altı) mevcuttur.
İzmir En avantajlı illerden ~%30,0 Açık havada geçirilen sürenin fazlalığı ve iklim avantajı sayesinde eksiklik oranının Türkiye ortalamasına göre en düşük olduğu illerdendir.
Yapılması gereken…
Gelelim yorum meselesine, madem illerin nerede olduğu tabloyu bu kadar etkiliyor, hastalıkların D vitamini eksikliğine bağlı olduğunu düşünüyorsak iller arasında da fark olmalı. Fark varsa bile bunu doğrudan D vitaminine bağlamak çok da mantıklı görünmez. Peki düzenli D vitamini almalı mıyız, bana göre bu da gerekmez. İnsanlar yüzlerce yıldır belli geleneklere ve bölgesel kaynaklara göre beslendiler. Fark varsa bile bu yerel üretimin değişmesinden ve üretim biçiminin değişmesinden kaynaklanır, güneş şiddeti mantığıyla açıklanması basite indirgemek olur. Gereksiz pimpiriklenmek, D vitamini üzerinden başka başka tanıların kapısını aralar, olmakta olan genellikle budur.
Kaynaklar:
Semiz A, Özbay K, Şanlıkan F, Yılanlıoğlu NC, Arısoy R, Tekkeşin N. Vitamin D Levels and Prevalence of Vitamin D Deficiency in Turkish Women According to Regions and Age Groups. Med Sci Monit. 2025 Jun 10;31:e948436. doi: 10.12659/MSM.948436. PMID: 40491031; PMCID: PMC12166662.
- Abdullah Kaan Kurt, Cuma Ali Zoba, Yusuf Fikret Karateke, Turan Set, Çaykara Dr. M. İlhan Durgun, Elif Ateş. Yıllar içerisinde D vitamini düzeyleri: Doğu Karadeniz Bölgesinden veriler. Nobel Med 2020; 16(3): 50-55.
